جدول 1-1 – ترکیبات عمده غذایی در 100 گرم سیبزمینی (صورتی زنجانی، 1380)
ترکیبات غذایی
مقدار
آب
77/67 گرم
چربی
3/0 گرم
پروتئین
65/2 گرم
مواد قندی
14/19 گرم
فیبر
45/0 گرم
خاکستر
69/0 گرم
کلسیم
8 میلی گرم
فسفر
52 میلی گرم
پتاسیم
407 میلی گرم
سدیم
6/2 میلی گرم
آهن
4/0 میلی گرم
ویتامین C
9 میلی گرم
ویتامین B1
1/0 میلی گرم
ویتامین B2
4/0 میلی گرم
نیاسین
5/1 میلی گرم
انرژی
88 کالری

1-3- سطح زیرکشت، میزان تولید و عملکرد سیبزمینی کشور
1-3-1- سطح زیرکشت
سطح برداشت سیبزمینی در سال زراعی 90-1389 حدود 186 هزار هکتار برآورد شده که 8/98 درصد آن آبی و بقیه بهصورت دیم بوده است. استان همدان با 14 درصد اراضی سیبزمینی کشور در مقام نخست قرار دارد. استانهای اردبیل، فارس، زنجان، جنوب کرمان و کردستان به ترتیب با 13 درصد، 9 درصد، 9/8 درصد، 6/7 درصد و 2/7 درصد مقامهای دوم تا ششم را بهخود اختصاص دادهاند. شش استان مزبور جمعا 7/59 درصد اراضی سیبزمینی کل کشور را دارا هستند و 3/40 درصد بقیه در سایر استانها برداشت شده است (بینام، 1392). درصد توزیع سطح زیرکشت سیبزمینی شش استان مزبور نسبت به کل کشور در نمودار 1-1 آمده است.

نمودار 1-1- توزیع سطح کشت سیبزمینی استانهای مهم تولیدکننده نسبت به کل کشور در سال زراعی 90-1389
1-3-2- میزان تولید
میزان تولید سیبزمینی در کشور حدود 6/5 میلیون تن برآورد شده که 99/99 درصد آن از اراضی آبی حاصل شده است. استان همدان با 9/18 درصد از تولید سیبزمینی کشور، مقام اول و استانهای اردبیل زنجان، کردستان، فارس و آذربایجانشرقی به ترتیب با 8/14 درصد، 2/9 درصد، 67/7 درصد، 66/7 درصد و 6 درصد در تولید سیبزمینی مقامهای دوم تا ششم را بهخود اختصاص دادهاند. شش استان مزبور جمعا 3/64 درصد تولید سیبزمینی کشور را بهخود اختصاص دادهاند (بینام، 1392). درصد توزیع میزان تولید سیبزمینی شش استان مزبور نسبت به کل کشور در نمودار 1-2 آمده است.

نمودار 1-2- توزیع میزان تولید سیبزمینی استانهای مهم تولیدکننده نسبت به کل کشور سال زراعی 90-1389
1-3-3- عملکرد در هکتار
متوسط عملکرد سیبزمینی آبی در کشور 2/30067 کیلوگرم و سیبزمینی دیم 8/9858 کیلوگرم در هکتار بوده است بیشترین و کمترین راندمان تولید سیبزمینی آبی در استانهای همدان و گیلان بهترتیب با 40412 کیلوگرم و 4800 کیلوگرم در هکتار میباشد. بیشترین و کمترین راندمان تولید سیبزمینی دیم در استانهای اصفهان و مازندران بهترتیب با 1/22857 کیلوگرم و 9/8916 کیلوگرم در هکتار میباشد.
1-4- تولید جهانی سیبزمینی
تولید سیبزمینی در جهان تغییرات عمدهای داشته است. تا اوایل دهه 1990، بیشترین سیبزمینی در اروپا، آمریکای شمالی و اتحاد جماهیر شوروی تولید و مصرف میشد. از آن پس تولید سیبزمینی با تقاضای آن در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین افزایش یافت و تولید آن از حدود 270 میلیون تن در اوایل دهه 1990 به بیشتر از 374 میلیون تن در سال 2011 رسیده است (فائو، 2011). دادههای فائو در شکل1-3 نشان میدهد که تولید سیبزمینی در کشورهای درحال توسعه نسبت به کشورهای توسعه یافته افزایش یافته است. در حال حاضر کشور چین بزرگترین تولید کننده سیبزمینی (6/23 درصد) و هند دومین تولید کننده سیبزمینی در جهان است که بیش از یک سوم تولید سیبزمینی جهان در این دو کشور تولید میشود (فائو، 2011). برترین کشورهای تولید کننده سیبزمینی در جهان در جدول 1-2 آمده است.

شکل 1-3 ، روند تولید سیبزمینی در کشورهای جهان طی سالهای 2007-1991 ( فائو، 2008 )
جدول 1-2، برترین کشورهای تولید کننده سیبزمینی در جهان (فائو، 2011).
نام کشور
میزان تولید ( تن )
چین
220ر350ر88
هند
400ر339ر42
روسیه
500ر681ر32
اکراین
000ر248ر24
آمریکا
500ر361ر19
آلمان
000ر800ر11
بنگلادش
390ر326ر8
لهستان
700ر196ر8
فرانسه
230ر016ر8
روسیه سفید
040ر721ر7
1-5- سطح زیرکشت جهانی
سطح زیرکشت سیبزمینی از بیش از 17 میلیون هکتار در اوایل دهه 1990 به بیش از 19 میلیون هکتار در سال 2011 رسیده است ( فائو، 2011). چین در حال حاضر بیشترین سطح زیرکشت سیبزمینی را دارد (22/28 درصد) و روسیه دومین سطح زیرکشت سیبزمینی را در جهان داراست که بیش از یک سوم سطح زیرکشت سیبزمینی جهان در این دو کشور میباشد (فائو، 2011). جدول 1-3، کشورهایی که بیشترین سطح زیرکشت سیبزمینی را دارند را نشان میدهد.
جدول 1-3، ده کشور دارنده بیشترین سطح زیرکشت سیبزمینی در جهان (فائو، 2011)
نام کشور
سطح زیر کشت (هکتار)
چین
652ر426ر5
روسیه
600ر202ر2
هند
200ر863ر1
اکراین
000ر443ر1
بنگلادش
197ر460
آمریکا
076ر459
لهستان
500ر400
روسیه سفید
237ر341
پرو
484ر296
نیجریه
000ر260
1-6- مصرف سیبزمینی
روند سرانه مصرف سیبزمینی در ایران و جهان در شکل شماره 1-4 در طی سالهای 1990 الی 2009 بر حسب کیلوگرم در سال آمده است (دپارتمان کشاورزی آمریکا، 2009). میانگین مصرف در جهان طی 20 سال مذکور 5/146 کیلوگرم در سال میباشد در حالیکه میانگین مصرف ایران 5/46 کیلوگرم در سال بوده که کمتر از یک سوم میانگین جهانی است.

شکل 1-4 – روند سرانه مصرف سیبزمینی در ایران و جهان در بازه 1990-2009 ( بر حسب کیلوگرم در سال )
1-7 – گیاه شناسی
گیاه سیبزمینی از خانواده Solanaceae و از جنس Solanum میباشد جنس سولانوم تقریبا دارای 2000 گونه است که در بین آنها بیش
از 150 گونه غدهدار است که 75 درصد آنها دیپلوئید هستند. اکثر گونههای سولانوم بوتهای هستند. گونه زراعی سیبزمینی از گونه سولانوم توبروسوم و به صورت اتوتتراپلوئید با فرمول 2n=4x=48 میباشد (ارزانی،1380).
8 گونه سیبزمینی کشت میشود که به شرح ذیل میباشد:
– سولانوم استنوتوموم(Solanum stenotomum) در نواحی مرتفع کوهستانی قسمت جنوبی پرو و مرکز کشور بولیوی بهعمل میآید.
– سولانوم فورجا( Solanum phureja) بیشتر در مناطق با آبوهوای گرم و بدون خطر یخبندان کشت میشود و این محصول در دامنه کوههای آند و در کشور اکوادور به دست میآید و دارای 24 کروموزوم است.
– سولانوم اجانهیری(Solanum ajanhiri) در برابر یخزدن مقاوم است و در نواحی شمال بولیوی پرورش مییابد.
– سولانوم گونیوکالیکس(Solanum gonio calyx) در کشور پرو کشت میشود و گوشت آن زرد رنگ است.
– سولانوم جوزپزوکی(Solanum jospezuki) به یخزدگی مقاوم است. در قسمتهای مرکزی پرو و جنوب بولیوی کاشته میشود و دارای گل بنفش رنگ است.
– سولانوم چائوچا(Solanum chaucha) در قسمت مرکزی بولیوی و پرو کشت میشود.
– سولانوم کورتیلوبوم(Solanum curtilobum) در مناطق مرتفع بولیوی و پرو جنوبی رشد و نمو کرده و گلهای بنفش دارد.
– سولانوم توبروسوم(Solanum tuberosum) که در سراسر جهان کشت میشود، این گونه، خود دارای دو زیرگونه است:
الف- سولانوم آندیجنا(Solanum susp andigena) که در آمریکای مرکزی و جنوبی رشد میکند.
ب- سولانوم توبروسوم(Solanum susp tuberosum) که در سراسر جهان قابل کشت است (فلاحی،1376) .
1-8- مورفولوژی سیبزمینی
سیبزمینی گیاهی است علفی، یکساله، از گیاهان عالی گلدار، از رده دولپهایها و راسته پیوستهگلبرگان که دارای اندامهای زیر میباشد:
1-8-1- ریشه
سیبزمینی دارای ریشههائی افشان میباشد، ابتدا ریشه باریکی را تشکیل میدهند و این ریشههای اولیه بهطور جانبی رشد کرده و تولید ریشههای جانبی را مینمایند. اگر چه بخش اعظم ریشههای سیبزمینی در عمق 30 تا 35 سانتیمتری خاک قرار دارند، ولی ممکن است نفوذ ریشهها تا عمق 170 سانتیمتری نیز ادامه پیدا کند. بههرحال نزدیک به 80% فعالیت جذبی ریشه تا عمق حدود 80 سانتیمتری خاک انجام میشود (سبحانی،1374). بوتههای حاصل از بذر حقیقی3دارای یک ریشه راست و باریک هستند که از آن انشعابات جانبی به وجود میآید. بوتههای رشد یافته از غده در گرههای ساقههای زیرزمینی و استولون تولید ریشههای نابجا میکنند. در سیبزمینی، ریشهها عموما کمعمق هستند و با توجه به تنوع بافت خاک، ممکن است تا عمق 2/1 متری خاک رشد نمایند. ریشه در خاکهای درشت با بافت شنی و شنی رسی بسیار گسترده میشود (رضایی و سلطانی، 1375).
1-8-2- استولون
استولونهای سیبزمینی، ساقههای افقی زیرزمینی هستند که معمولاً از پایینترین جوانههای زیر سطح خاک تشکیل میگردند و متورم میشوند. استولونها ممکن است از محل میانگرهها نیز طویل شده و در ناحیه انتهایی خود، غده را تشکیل دهند (صورتی زنجانی،1380). اندازه استولونها ممکن است کوتاه (8-10 سانتیمتر)، متوسط (20 سانتیمتر) و یا بلند(20-40 سانتیمتر) باشد. رنگ آنها معمولاً سفید یا شیری است، اما گاهی در اثر وجود رنگیزه، آنتوسیانین به رنگ گوناگون دیده میشود. طول استولونها ویژگی مهمی در ارتباط با واریته سیبزمینی میباشد. انواع وحشی سیبزمینی دارای استولونهای طویلی هستند. یکی از اهداف اصلی بهنژادی در سیبزمینی، دستیابی به استولونهای کوتاه است. زیرا چنین رقمی معمولاً پرمحصول بوده و برداشت آن آسانتر خواهد بود. اگر استولونها با خاک پوشیده نشوند ممکن است به یک ساقه عمودی با شاخ و برگ معمولی تبدیل شود (لی4،1985).
1-8-3- ساقه
سیستم ساقهای سیبزمینی شامل ساقههای هوایی، استولونها و غدهها میباشد جوانه محوری برگ نیز ممکن است رشد کرده و تولید ساقه جانبی، استولون، گل آذین و در مواردی غده هوایی نماید (کریمیان و حمداللهزاده،1385). ساقههای هوایی در ابتدا ایستاده بوده و بعدها تمایل به خوابیدگی پیدا میکنند. ساقه زیرزمینی(استولون) نیز دارای انشعاباتی است که بر روی این انشعابات، برجستگیهای مخصوص وجود دارد که پس از گلدهی، این برجستگیها محل ذخیره نشاسته و سایر فراوردههای فتوسنتزی بوده و غدهها را تشکیل میدهند (خواجه پور،1383). ساقههای هوایی سیبزمینی، ضخیم، مستقیم و زاویهدار هستند که برش عرضی عموما توخالی و سهگوش میباشند (کوچکی و همکاران،1372).
1-8-4- برگ
برگهای سیبزمینی بهصورت متناوب بر روی ساقه قرار گرفتهاند و دارای برگچههای عمدتا کوچک تخممرغی شکل و کرکدار است. تنوع زیادی در تعداد برگچهها، رنگ و… در بین ارقام مختلف سیبزمینی وجود دارد. همچنین فرم برگ اساسا میتواند در اثر طول روز و حرارت تغییر نماید (صورتی زنجانی،1380). رنگ برگ از سبز روشن تا سبز تیره فرق میکند. برگ بالغ شامل دمبرگ، برگچه انتهایی، برگچههای جانبی و برگچههای ثانویه است (شهبازی و همکاران،1382).
1-8-5- غده
غده همان ساقه تغییر شکل یافته و متورم است که اندام اصلی ذخیره کننده در گیاهانی مانند سیبزمینی را تشکیل میدهد (کریمیان و حمداللهزاده، 1385). معمولاً فرم غدهها تحت تاثیر ژنوتیپ و محیط بوده و در خاکهای شنی، گرد و در خاکهای سنگین، کشیده و بیضوی و در خاکهای سنگریزهدار، نامتقارن است (مهتدی نیا،1374). اندازه غدهها به واریته سیبزمینی، خاک و شرایط آبوهوایی بستگی دارد. غدهها از لحاظ شکل متفاوت هستند ولی غالباً گرد، تخممرغی یا کشیده میباشند. پوست آنها ممکن است صاف، ناهموار یا خشن باشد.
معمولاً غدهها به رنگ سفید، قرمز، ارغوانی یا زرد دیده میشوند. غدهها حاوی80-75 درصد آب، 20- 12درصد نشاسته، 2-5/1 درصد پروتئین، 3-2 درصد الیاف و مواد معدنی هستند (کوچکی و همکاران،1372). رنگ گوشت غده سیبزمینی بسته به رقم و شرایط آبوهوایی از خاکستری، سفید، کرم، زرد و قرمز فرق میکند. در غدههائی که رنگ آنها سفید است، حاوی نشاسته زیاد و پروتئین کمتر و برعکس غدههایی که گوشت آنها زرد باشد، پروتئین بیشتر و نشاسته کمتر دارند (مهتدینیا، 1374). در یک برش عرضی از غده به ترتیب از خارج به داخل، قسمت های پوست، کورتکس، سیستم آوندی، پارانشیم ذخیره ای و مغز قابل تشخیص است(ملکوتی، 1374).
1-8-6- گلآذین، میوه و گل
گلآذین سیبزمینی بصورت گرزن و گلها خوشهای و انتهائی میباشد. گلها دوجنسی و یکپایه بوده ولی اندامهای نرو ماده از هم جدا میباشند. همه ارقام سیبزمینی تولید گل مینمایند ولیکن در اثرعوامل ژنتیکی (عمدتا رقم) و عوامل محیطی، بسیاری از گلها قبل از باز شدن میریزند. میوه حاصل از گردهافشانی از نوع سته بوده که مصرف غذایی ندارد. هر میوه حداکثر قطرش 2 سانتیمتر بوده و به طور متوسط دارای 400- 200 عدد بذر حقیقی میباشد (صورتی زنجانی، 1380).رنگ گلها متفاوت است ولی بیشتر به رنگ سفید، کبود، ارغوانی و بنفش مایل به آبی دیده میشود (کوچکی و همکاران، 1372).
1-9- اهداف اجرای این طرح
شناخت صفات موثر بر تولید و عملکرد میتواند در برنامههای اصلاحی و مدیریت مزرعه کاربرد داشته باشد. همچنین با در نظر گرفتن همبستگی بین صفات میتوان از آنها به عنوان ملاکهای انتخاب ارقام مناسب در مزرعه بهره برد. ضریب همبستگی رابطه متقابل صفات مختلف گیاهی و صفاتی که مبنای انتخاب برای اصلاح عملکرد میباشند را مشخص میکند. اگر همبستگی بین عملکرد و یک صفت به علت اثر مستقیم صفت باشد، میتوان آن صفت را به منظور اصلاح عملکرد انتخاب نمود، اما اگر همبستگی به صورت غیرمستقیم باشد در آن صورت عمل انتخاب را باید برروی صفتی انجام داد که باعث اثر غیرمستقیم شده است ضمنا انتخاب صفات کمی بعد از دورگگیری به علت تداخل اثرات محیطی و ژنتیکی کار مشکلی بوده و میزان موفقیت در انتخاب بستگی به اثرات ژن و وراثتپذیری صفات انتخاب شده دارد.
اهداف اصلاحی در میان کشورهای مختلف متفاوت میباشد ولیکن در تمامی برنامهها احتمالا انتخاب برای عملکرد بالا، رسیدگی و دوره خواب مناسب، مشخصاتی از غده که روی کیفیت و مناسب بودن آنها برای مصارف خاص مؤثر باشند و مقاومت به استرسهای زنده و غیرزنده درنظر گرفته خواهد شد. اهداف اصلاحی سیبزمینی همچنین میتواند شامل صفاتی باشد که ارزش صادراتی آن را افزایش دهد. در این خصوص واریتههای جدید میبایست برای صفات مختلف کشور هدف نیز مورد ارزیابی قرار گیرند. از نکات کلیدی که یک اصلاحگر میبایست در تصمیمگیریها مدنظر داشته باشد عبارتند از: ژرمپلاسم و روش اصلاحی مورد استفاده، روش تکثیر ارقام اصلاح شده (رویشی یا از طریق بذر حقیقی سیبزمینی)، امکان تغییر ژنتیکی ارقام اصلاحی و چگونگی دستیابی به مقاومت پایدار در مقابل آفات و بیماریها (استریک و ورسما


دیدگاهتان را بنویسید

جدول 1-1 – ترکیبات عمده غذایی در 100 گرم سیبزمینی (صورتی زنجانی، 1380)
ترکیبات غذایی
مقدار
آب
77/67 گرم
چربی
3/0 گرم
پروتئین
65/2 گرم
مواد قندی
14/19 گرم
فیبر
45/0 گرم
خاکستر
69/0 گرم
کلسیم
8 میلی گرم
فسفر
52 میلی گرم
پتاسیم
407 میلی گرم
سدیم
6/2 میلی گرم
آهن
4/0 میلی گرم
ویتامین C
9 میلی گرم
ویتامین B1
1/0 میلی گرم
ویتامین B2
4/0 میلی گرم
نیاسین
5/1 میلی گرم
انرژی
88 کالری

1-3- سطح زیرکشت، میزان تولید و عملکرد سیبزمینی کشور
1-3-1- سطح زیرکشت
سطح برداشت سیبزمینی در سال زراعی 90-1389 حدود 186 هزار هکتار برآورد شده که 8/98 درصد آن آبی و بقیه بهصورت دیم بوده است. استان همدان با 14 درصد اراضی سیبزمینی کشور در مقام نخست قرار دارد. استانهای اردبیل، فارس، زنجان، جنوب کرمان و کردستان به ترتیب با 13 درصد، 9 درصد، 9/8 درصد، 6/7 درصد و 2/7 درصد مقامهای دوم تا ششم را بهخود اختصاص دادهاند. شش استان مزبور جمعا 7/59 درصد اراضی سیبزمینی کل کشور را دارا هستند و 3/40 درصد بقیه در سایر استانها برداشت شده است (بینام، 1392). درصد توزیع سطح زیرکشت سیبزمینی شش استان مزبور نسبت به کل کشور در نمودار 1-1 آمده است.

نمودار 1-1- توزیع سطح کشت سیبزمینی استانهای مهم تولیدکننده نسبت به کل کشور در سال زراعی 90-1389
1-3-2- میزان تولید
میزان تولید سیبزمینی در کشور حدود 6/5 میلیون تن برآورد شده که 99/99 درصد آن از اراضی آبی حاصل شده است. استان همدان با 9/18 درصد از تولید سیبزمینی کشور، مقام اول و استانهای اردبیل زنجان، کردستان، فارس و آذربایجانشرقی به ترتیب با 8/14 درصد، 2/9 درصد، 67/7 درصد، 66/7 درصد و 6 درصد در تولید سیبزمینی مقامهای دوم تا ششم را بهخود اختصاص دادهاند. شش استان مزبور جمعا 3/64 درصد تولید سیبزمینی کشور را بهخود اختصاص دادهاند (بینام، 1392). درصد توزیع میزان تولید سیبزمینی شش استان مزبور نسبت به کل کشور در نمودار 1-2 آمده است.

نمودار 1-2- توزیع میزان تولید سیبزمینی استانهای مهم تولیدکننده نسبت به کل کشور سال زراعی 90-1389
1-3-3- عملکرد در هکتار
متوسط عملکرد سیبزمینی آبی در کشور 2/30067 کیلوگرم و سیبزمینی دیم 8/9858 کیلوگرم در هکتار بوده است بیشترین و کمترین راندمان تولید سیبزمینی آبی در استانهای همدان و گیلان بهترتیب با 40412 کیلوگرم و 4800 کیلوگرم در هکتار میباشد. بیشترین و کمترین راندمان تولید سیبزمینی دیم در استانهای اصفهان و مازندران بهترتیب با 1/22857 کیلوگرم و 9/8916 کیلوگرم در هکتار میباشد.
1-4- تولید جهانی سیبزمینی
تولید سیبزمینی در جهان تغییرات عمدهای داشته است. تا اوایل دهه 1990، بیشترین سیبزمینی در اروپا، آمریکای شمالی و اتحاد جماهیر شوروی تولید و مصرف میشد. از آن پس تولید سیبزمینی با تقاضای آن در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین افزایش یافت و تولید آن از حدود 270 میلیون تن در اوایل دهه 1990 به بیشتر از 374 میلیون تن در سال 2011 رسیده است (فائو، 2011). دادههای فائو در شکل1-3 نشان میدهد که تولید سیبزمینی در کشورهای درحال توسعه نسبت به کشورهای توسعه یافته افزایش یافته است. در حال حاضر کشور چین بزرگترین تولید کننده سیبزمینی (6/23 درصد) و هند دومین تولید کننده سیبزمینی در جهان است که بیش از یک سوم تولید سیبزمینی جهان در این دو کشور تولید میشود (فائو، 2011). برترین کشورهای تولید کننده سیبزمینی در جهان در جدول 1-2 آمده است.

شکل 1-3 ، روند تولید سیبزمینی در کشورهای جهان طی سالهای 2007-1991 ( فائو، 2008 )
جدول 1-2، برترین کشورهای تولید کننده سیبزمینی در جهان (فائو، 2011).
نام کشور
میزان تولید ( تن )
چین
220ر350ر88
هند
400ر339ر42
روسیه
500ر681ر32
اکراین
000ر248ر24
آمریکا
500ر361ر19
آلمان
000ر800ر11
بنگلادش
390ر326ر8
لهستان
700ر196ر8
فرانسه
230ر016ر8
روسیه سفید
040ر721ر7
1-5- سطح زیرکشت جهانی
سطح زیرکشت سیبزمینی از بیش از 17 میلیون هکتار در اوایل دهه 1990 به بیش از 19 میلیون هکتار در سال 2011 رسیده است ( فائو، 2011). چین در حال حاضر بیشترین سطح زیرکشت سیبزمینی را دارد (22/28 درصد) و روسیه دومین سطح زیرکشت سیبزمینی را در جهان داراست که بیش از یک سوم سطح زیرکشت سیبزمینی جهان در این دو کشور میباشد (فائو، 2011). جدول 1-3، کشورهایی که بیشترین سطح زیرکشت سیبزمینی را دارند را نشان میدهد.
جدول 1-3، ده کشور دارنده بیشترین سطح زیرکشت سیبزمینی در جهان (فائو، 2011)
نام کشور
سطح زیر کشت (هکتار)
چین
652ر426ر5
روسیه
600ر202ر2
هند
200ر863ر1
اکراین
000ر443ر1
بنگلادش
197ر460
آمریکا
076ر459
لهستان
500ر400
روسیه سفید
237ر341
پرو
484ر296
نیجریه
000ر260
1-6- مصرف سیبزمینی
روند سرانه مصرف سیبزمینی در ایران و جهان در شکل شماره 1-4 در طی سالهای 1990 الی 2009 بر حسب کیلوگرم در سال آمده است (دپارتمان کشاورزی آمریکا، 2009). میانگین مصرف در جهان طی 20 سال مذکور 5/146 کیلوگرم در سال میباشد در حالیکه میانگین مصرف ایران 5/46 کیلوگرم در سال بوده که کمتر از یک سوم میانگین جهانی است.

شکل 1-4 – روند سرانه مصرف سیبزمینی در ایران و جهان در بازه 1990-2009 ( بر حسب کیلوگرم در سال )
1-7 – گیاه شناسی
گیاه سیبزمینی از خانواده Solanaceae و از جنس Solanum میباشد جنس سولانوم تقریبا دارای 2000 گونه است که در بین آنها بیش
از 150 گونه غدهدار است که 75 درصد آنها دیپلوئید هستند. اکثر گونههای سولانوم بوتهای هستند. گونه زراعی سیبزمینی از گونه سولانوم توبروسوم و به صورت اتوتتراپلوئید با فرمول 2n=4x=48 میباشد (ارزانی،1380).
8 گونه سیبزمینی کشت میشود که به شرح ذیل میباشد:
– سولانوم استنوتوموم(Solanum stenotomum) در نواحی مرتفع کوهستانی قسمت جنوبی پرو و مرکز کشور بولیوی بهعمل میآید.
– سولانوم فورجا( Solanum phureja) بیشتر در مناطق با آبوهوای گرم و بدون خطر یخبندان کشت میشود و این محصول در دامنه کوههای آند و در کشور اکوادور به دست میآید و دارای 24 کروموزوم است.
– سولانوم اجانهیری(Solanum ajanhiri) در برابر یخزدن مقاوم است و در نواحی شمال بولیوی پرورش مییابد.
– سولانوم گونیوکالیکس(Solanum gonio calyx) در کشور پرو کشت میشود و گوشت آن زرد رنگ است.
– سولانوم جوزپزوکی(Solanum jospezuki) به یخزدگی مقاوم است. در قسمتهای مرکزی پرو و جنوب بولیوی کاشته میشود و دارای گل بنفش رنگ است.
– سولانوم چائوچا(Solanum chaucha) در قسمت مرکزی بولیوی و پرو کشت میشود.
– سولانوم کورتیلوبوم(Solanum curtilobum) در مناطق مرتفع بولیوی و پرو جنوبی رشد و نمو کرده و گلهای بنفش دارد.
– سولانوم توبروسوم(Solanum tuberosum) که در سراسر جهان کشت میشود، این گونه، خود دارای دو زیرگونه است:
الف- سولانوم آندیجنا(Solanum susp andigena) که در آمریکای مرکزی و جنوبی رشد میکند.
ب- سولانوم توبروسوم(Solanum susp tuberosum) که در سراسر جهان قابل کشت است (فلاحی،1376) .
1-8- مورفولوژی سیبزمینی
سیبزمینی گیاهی است علفی، یکساله، از گیاهان عالی گلدار، از رده دولپهایها و راسته پیوستهگلبرگان که دارای اندامهای زیر میباشد:
1-8-1- ریشه
سیبزمینی دارای ریشههائی افشان میباشد، ابتدا ریشه باریکی را تشکیل میدهند و این ریشههای اولیه بهطور جانبی رشد کرده و تولید ریشههای جانبی را مینمایند. اگر چه بخش اعظم ریشههای سیبزمینی در عمق 30 تا 35 سانتیمتری خاک قرار دارند، ولی ممکن است نفوذ ریشهها تا عمق 170 سانتیمتری نیز ادامه پیدا کند. بههرحال نزدیک به 80% فعالیت جذبی ریشه تا عمق حدود 80 سانتیمتری خاک انجام میشود (سبحانی،1374). بوتههای حاصل از بذر حقیقی3دارای یک ریشه راست و باریک هستند که از آن انشعابات جانبی به وجود میآید. بوتههای رشد یافته از غده در گرههای ساقههای زیرزمینی و استولون تولید ریشههای نابجا میکنند. در سیبزمینی، ریشهها عموما کمعمق هستند و با توجه به تنوع بافت خاک، ممکن است تا عمق 2/1 متری خاک رشد نمایند. ریشه در خاکهای درشت با بافت شنی و شنی رسی بسیار گسترده میشود (رضایی و سلطانی، 1375).
1-8-2- استولون
استولونهای سیبزمینی، ساقههای افقی زیرزمینی هستند که معمولاً از پایینترین جوانههای زیر سطح خاک تشکیل میگردند و متورم میشوند. استولونها ممکن است از محل میانگرهها نیز طویل شده و در ناحیه انتهایی خود، غده را تشکیل دهند (صورتی زنجانی،1380). اندازه استولونها ممکن است کوتاه (8-10 سانتیمتر)، متوسط (20 سانتیمتر) و یا بلند(20-40 سانتیمتر) باشد. رنگ آنها معمولاً سفید یا شیری است، اما گاهی در اثر وجود رنگیزه، آنتوسیانین به رنگ گوناگون دیده میشود. طول استولونها ویژگی مهمی در ارتباط با واریته سیبزمینی میباشد. انواع وحشی سیبزمینی دارای استولونهای طویلی هستند. یکی از اهداف اصلی بهنژادی در سیبزمینی، دستیابی به استولونهای کوتاه است. زیرا چنین رقمی معمولاً پرمحصول بوده و برداشت آن آسانتر خواهد بود. اگر استولونها با خاک پوشیده نشوند ممکن است به یک ساقه عمودی با شاخ و برگ معمولی تبدیل شود (لی4،1985).
1-8-3- ساقه
سیستم ساقهای سیبزمینی شامل ساقههای هوایی، استولونها و غدهها میباشد جوانه محوری برگ نیز ممکن است رشد کرده و تولید ساقه جانبی، استولون، گل آذین و در مواردی غده هوایی نماید (کریمیان و حمداللهزاده،1385). ساقههای هوایی در ابتدا ایستاده بوده و بعدها تمایل به خوابیدگی پیدا میکنند. ساقه زیرزمینی(استولون) نیز دارای انشعاباتی است که بر روی این انشعابات، برجستگیهای مخصوص وجود دارد که پس از گلدهی، این برجستگیها محل ذخیره نشاسته و سایر فراوردههای فتوسنتزی بوده و غدهها را تشکیل میدهند (خواجه پور،1383). ساقههای هوایی سیبزمینی، ضخیم، مستقیم و زاویهدار هستند که برش عرضی عموما توخالی و سهگوش میباشند (کوچکی و همکاران،1372).
1-8-4- برگ
برگهای سیبزمینی بهصورت متناوب بر روی ساقه قرار گرفتهاند و دارای برگچههای عمدتا کوچک تخممرغی شکل و کرکدار است. تنوع زیادی در تعداد برگچهها، رنگ و… در بین ارقام مختلف سیبزمینی وجود دارد. همچنین فرم برگ اساسا میتواند در اثر طول روز و حرارت تغییر نماید (صورتی زنجانی،1380). رنگ برگ از سبز روشن تا سبز تیره فرق میکند. برگ بالغ شامل دمبرگ، برگچه انتهایی، برگچههای جانبی و برگچههای ثانویه است (شهبازی و همکاران،1382).
1-8-5- غده
غده همان ساقه تغییر شکل یافته و متورم است که اندام اصلی ذخیره کننده در گیاهانی مانند سیبزمینی را تشکیل میدهد (کریمیان و حمداللهزاده، 1385). معمولاً فرم غدهها تحت تاثیر ژنوتیپ و محیط بوده و در خاکهای شنی، گرد و در خاکهای سنگین، کشیده و بیضوی و در خاکهای سنگریزهدار، نامتقارن است (مهتدی نیا،1374). اندازه غدهها به واریته سیبزمینی، خاک و شرایط آبوهوایی بستگی دارد. غدهها از لحاظ شکل متفاوت هستند ولی غالباً گرد، تخممرغی یا کشیده میباشند. پوست آنها ممکن است صاف، ناهموار یا خشن باشد.
معمولاً غدهها به رنگ سفید، قرمز، ارغوانی یا زرد دیده میشوند. غدهها حاوی80-75 درصد آب، 20- 12درصد نشاسته، 2-5/1 درصد پروتئین، 3-2 درصد الیاف و مواد معدنی هستند (کوچکی و همکاران،1372). رنگ گوشت غده سیبزمینی بسته به رقم و شرایط آبوهوایی از خاکستری، سفید، کرم، زرد و قرمز فرق میکند. در غدههائی که رنگ آنها سفید است، حاوی نشاسته زیاد و پروتئین کمتر و برعکس غدههایی که گوشت آنها زرد باشد، پروتئین بیشتر و نشاسته کمتر دارند (مهتدینیا، 1374). در یک برش عرضی از غده به ترتیب از خارج به داخل، قسمت های پوست، کورتکس، سیستم آوندی، پارانشیم ذخیره ای و مغز قابل تشخیص است(ملکوتی، 1374).
1-8-6- گلآذین، میوه و گل
گلآذین سیبزمینی بصورت گرزن و گلها خوشهای و انتهائی میباشد. گلها دوجنسی و یکپایه بوده ولی اندامهای نرو ماده از هم جدا میباشند. همه ارقام سیبزمینی تولید گل مینمایند ولیکن در اثرعوامل ژنتیکی (عمدتا رقم) و عوامل محیطی، بسیاری از گلها قبل از باز شدن میریزند. میوه حاصل از گردهافشانی از نوع سته بوده که مصرف غذایی ندارد. هر میوه حداکثر قطرش 2 سانتیمتر بوده و به طور متوسط دارای 400- 200 عدد بذر حقیقی میباشد (صورتی زنجانی، 1380).رنگ گلها متفاوت است ولی بیشتر به رنگ سفید، کبود، ارغوانی و بنفش مایل به آبی دیده میشود (کوچکی و همکاران، 1372).
1-9- اهداف اجرای این طرح
شناخت صفات موثر بر تولید و عملکرد میتواند در برنامههای اصلاحی و مدیریت مزرعه کاربرد داشته باشد. همچنین با در نظر گرفتن همبستگی بین صفات میتوان از آنها به عنوان ملاکهای انتخاب ارقام مناسب در مزرعه بهره برد. ضریب همبستگی رابطه متقابل صفات مختلف گیاهی و صفاتی که مبنای انتخاب برای اصلاح عملکرد میباشند را مشخص میکند. اگر همبستگی بین عملکرد و یک صفت به علت اثر مستقیم صفت باشد، میتوان آن صفت را به منظور اصلاح عملکرد انتخاب نمود، اما اگر همبستگی به صورت غیرمستقیم باشد در آن صورت عمل انتخاب را باید برروی صفتی انجام داد که باعث اثر غیرمستقیم شده است ضمنا انتخاب صفات کمی بعد از دورگگیری به علت تداخل اثرات محیطی و ژنتیکی کار مشکلی بوده و میزان موفقیت در انتخاب بستگی به اثرات ژن و وراثتپذیری صفات انتخاب شده دارد.
اهداف اصلاحی در میان کشورهای مختلف متفاوت میباشد ولیکن در تمامی برنامهها احتمالا انتخاب برای عملکرد بالا، رسیدگی و دوره خواب مناسب، مشخصاتی از غده که روی کیفیت و مناسب بودن آنها برای مصارف خاص مؤثر باشند و مقاومت به استرسهای زنده و غیرزنده درنظر گرفته خواهد شد. اهداف اصلاحی سیبزمینی همچنین میتواند شامل صفاتی باشد که ارزش صادراتی آن را افزایش دهد. در این خصوص واریتههای جدید میبایست برای صفات مختلف کشور هدف نیز مورد ارزیابی قرار گیرند. از نکات کلیدی که یک اصلاحگر میبایست در تصمیمگیریها مدنظر داشته باشد عبارتند از: ژرمپلاسم و روش اصلاحی مورد استفاده، روش تکثیر ارقام اصلاح شده (رویشی یا از طریق بذر حقیقی سیبزمینی)، امکان تغییر ژنتیکی ارقام اصلاحی و چگونگی دستیابی به مقاومت پایدار در مقابل آفات و بیماریها (استریک و ورسما


دیدگاهتان را بنویسید